|
Ryjkogłowy |
| Ryjkogłowy | |
|
|
| Systematyka | |
| Domena | eukarioty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | ryjkogłowy |
| Nazwa systematyczna | |
| Kinorhyncha | |
| Reinhard, 1881 | |
Ryjkogłowy (Kinorhyncha) - typ małych (do 1 mm), morskich bezkręgowców, do którego zalicza się ok. 140 gatunków. Charakterystyczną cechą ryjkogłowych jest obecność pięciu lub sześciu rzędów pierścieniowo ułożonych haczyków na głowie. Wyraźnie widoczna jest również segmentacja, wynikająca z obecności kutikularnych płytek na zewnętrznej powłoce ciała.
Zawartość |
Przedstawicieli tej grupy odnajduje się w bentosie oceanicznym: na wszelkich głębokościach i we wszystkich oceanach świata. Ryjkogłowy żywią się tym, co znajdą w mule, m.in. okrzemkami.
Ciało ryjkogłowych zbudowane jest z trzech odcinków: głowowego, szyjnego i tułowiowego; można też wyróżnić charakterystyczny ryjek jako osobny odcinek ciała. Powierzchnia ciała pokryta jest oskórkiem podzielonym na 13-14 pierścieni - zonitów - które sprawiają wrażenie, jakby zwierzęte te były segmentowane. Aby jednak mówić o segmentacji, musi ona obejmować również wnętrze ciała, np. objawiać się w budowie układu mięśniowego - ryjkogłowy jednak tylko symulują segmentację, co zoologowie podsumowują określeniem "pseudosegmentacja".
Pierwszy pseudosegment - głowowy - pokryty jest wieńcem skierowanych ku tyłowi chitynowych wyrostków zwanych skalidami. Na jego przedzie ulokowany jest otwór gębowy, który może być hydraulicznie wysuwany lub chowany w gardziel; stąd nazwa: ryjek. Ryjek wyposażony jest w wieniec sztyletów, niezastąpionych przy zdobywaniu pokarmu i walce o przetrwanie. Drugi pseudosegment - szyjny - pokryty jest płytkami - placidami - które tworzą nieprzepuszczalną pokrywę dla odcinka głowowego, gdy ten zostanie wciągnięty w głąb tułowia w sytuacji zagrożenia i paniki. Pozostałe segmenty tułowia również zabezpieczone są oskórkowymi płytkami - brzusznymi i grzbietowymi. Po stronie brzusznej występują ponadto narządy adhezyjne wydzielające lepką substancję pozwalającą ryjkogłowym przyczepiać się do podłoża. Na brzegach płytek umieszczone są skierowane ku tyłowi ruchliwe kolce, spełniające podobną funkcję, co szczecinki dżdżownic - zaczepiając się o podłoże, umożliwiają postępowy ruch naprzód. Nieprzypadkowo również skalidy głowowe skierowane są ku tyłowi: gdy sytuacja wymaga wwiercenia się w muł, stopniowe wysuwanie ryjka i hydrauliczne sprężanie całego ciała pozwalają na zręczne zagłębianie, a stawiany przez kolce opór zapobiega cofaniu się ciała i wyślizgiwaniu z norki.
Ryjkogłowy wyposażone są w kilka warstw mięśni poprzecznie prążkowanych ułożonych podłużnie i okrężnie. Do naskórka przylega układ nerwowy, składający się z centralnych zwojów okołogardzielowych i podłużnych pni nerwowych, wykazujących zgrubienia odpowiadające poszczególnym zonitom. Jak u wielu innych bezkręgowców (np. brzuchorzęski) porastające ciało szczecinki nie służą tylko dla ozdoby: zdolne są wykrywać drobne ruchy wody, a nawet obecność charakterystycznych związków chemicznych. U niektórych gatunków morskich odnaleziono ponadto pigmentowane kubki pełniące funkcję fotoreceptorów lub, inaczej mówiąc, oczek.
Jama ciała wypełniona jest płynem, którego turgor kontroluje układ wydalniczy typu protonefrydialnego. Układ pokarmowy składa się z krótkiej jamy gębowej, umięśnionej gardzieli, przełyku i jelita środkowego zwanego żołądkiem i krótkiego jelita tylnego. Występują dwie pary gruczołów trawiennych: uchodzące do przełyku, zwane ślinowymi, i uchodzące do żołądka, zwane trzustkowymi. Żołądek nie jest urzęsiony. Ryjkogłowy odżywiają się resztkami organicznymi i jednokomórkowymi glonami wciąganymi do jamy gębowej przez pompujące ruchy gardzieli.
Zwierzęta te są rozdzielnopłciowe. U samic jajowody wyposażone są w zbiorniczki nasienne. U samców nasieniowód uchodzi w prącie uzbrojone w szczecinki i haki, przydatne przy kopulacji. Kolcogłowy ją jajorodne, wykluwa się larwa o często niepełnej ilości zonitów, które są uzupełniane przy kolejnych wylinkach.
Przedstawicieli tej grupy dzielimy na 2 rzędy i 8 rodzin. Przedstawiciele rzędy Cyclorhagida posiadają 14-16 placidów i potrafią wciągać do wnętrza ciała wyłącznie ryjek. Ryjkogłowy z rzędu Homalorhagida natomiast posiadają zaledwie 4-8 placidów, mają jednak zdolność wciągania również odcinka głowowego.
Ryjkogłowy były dawniej były zaliczane do obleńców. Dziś uznaje się ich odrębność i wyróżnia jako własny typ, blisko spokrewiony m.in. z brzuchorzęskami, kolczugowcami i niezmogowcami.
1. Cz. Jura: Bezkręgowce, Warszawa 2005.